ساختمان دف

[شهاب قاسمی]

ساختمان دف
و آن چون هلالی چو کف ، شیدا شده خم کرده کف
ما خون صافی را به کف ، از حلق شیدا ریخته
از پوست آهو چنبرش ، آهو سرینی همبرش
وز گور و آهو در برش ، صید آشکارا ریخته

دف در اکثر کشورهای جهان از دیرباز تحت نام ها و طرق نواختن مختلف معمول و متداول بوده است . در ابتدا مختصراً به بعضی از انواع دف که امروزه در نقاط مختلف مورد استفاده قرار می گیرد ، اشاره می کنیم : دف عربی که از یک نوار نازک چوبی و حلقوی به قطر 5/22 سانتیمتر ساخته می شود که روی آن پوست کشیده و در طول دیواره ی چوبی آن شکاف هایی ایجاد شده است که در آن چند جفت سنج فلزی نصب شده است که آن را اصطلاحاً « رق » می نامند . البته در بعضی از کشورهای عربی به مانند بحرین دف مورد استفاده ، بزرگ تر و فاقد سنج می باشد که به آن « بندیر » می گویند . نوع دیگر دف دراین مناطق « مزهر » نام دارد که فاقد حلقه می باشد .
بادیه نشینان صحرای عربستان و جمهوری صحراگاهی از نوعی دف که دو طرف آن را پوست کشیده اند استفاده می کنند . در کشور مغرب ، مصر ، غردایه الجزایر و فاس مراکش نیز نوع چهارگوش آن که دو پوست در دو طرف دارد دیده شده است . این فرم ساز قبلاً در ایران نیز رواج داشته است . استاد فقید دهخدا جزو سازهای باستانی ایران از این نوع ساز نام برده است :« . . . از جمله سازهایی که در ادوار مختلف قبل و بعد تاریخ اسلام در کتاب های فلسفی و تاریخی و تألیف خاص موسیقی ایران می توان دریافت ، دف مربع دورویه است ».
و اما دف ترکی که دو نوع ومی باشد . یکی با حلقه های درون آویخته با قطر 35 سانتیمتر برای مواقع سماع و سور و شادی و دیگری کمی کوچکتر و بدون حلقه ، که در موقع تشیع جنازه و تدفین می نوازند . در ایران به این نوع دف « شندف » می گویند . دف در افریقا از یک نوار چربی و حلقوی به عرض 8 سانتیمتر و قطر 45 سانتیمتر مورد استفاده قرار می گیرد . کاربرد استفاده از این ساز به ویژه دربین طایفه ی بنی عامر آگوردات او پنوتشانی افریقای جنوبی در رقص های مذهبی می باشد .
دف در سیبری ، ازبکستان ، سوریه ، آلبانی و یوگوسلاوی سابق بسیار شبیه به دف مورد استفاده در ایران می باشد . در تاشگورکان افغانستان نیز دف به قطر 40 سانتیمتر وجود دارد که به همراه دمبورا و تمبور نواخته می شود . در پیشاور پاکستان نیز نوعی دف با زه های طنینی دیده شده که قطر آن 40 سانتیمتر می باشد . در کشورهای خاور دور نیز دف با حلقه و بدون حلقه هر دو به کار می رود . دف مورد استفاده ی شامان ها در سیبری نیز به شکل بیضی می باشد . . .
و حال می دانیم که نخستین شرط برای نمود و انعکاس یک هنر والا ، در دست داشتن ابزار مناسب برای ارائه ی آن می باشد . یک نوازنده نیز بدون در اختیار داشتن سازی خوشخوان قادر به ارائه ی هنر و خلاقیت خویش به نحو دلخواه و مطلوب نخواهد بود و چه بسا که هنرنمایی وی با ساز نامناسب ، تخصص حرفه ای او را نیز به زیر سؤال برد .

[شهاب قاسمی]

1- کمانه :
کمانه متشکل از حلقه ای چوبی ( اغلب از جنس چوب افرا ) به عرض 6 تا 8 سانتیمتر و قطر دایره ای حدود 50 تا 70 سانتیمتر می باشد . ضخامت چوب در یک طرف کمانه که محل اتصال گل میخها به آن می باشد 5/1 سانتیمتر سو در سوی دیگر ، پس از انجام عمل « پَخ کردن » به حدود 2 تا 3 میلی متر می رسد چرا که در غیر این صورت صدای کناره در هنگام نوازندگی خراب و کر خواهد شد .
نکته ی قابل ذکر در ساخت کمانه ، رعایت گردی کامل دهانه می باشد و تنها در این حالت است که صدا در تمامی نقاط کنارهی پوست ، همخوانی دارد .
چوب کمانه قبل از پوست انداختن باید کاملاً خشک شده باشد . برای عمل آوردن یا خشکانیدن چوب دو راه وجود دارد . یکی صنعتی با استفاده از وسایل و روش های مصنوعی و دیگر به صورت طبیعی و در هوای آزاد . چوب هایی که برای ساختن آلات موسیقی و به خصوص دف به کار می رود باید حتماً بطور طبیعی خشک گردند و در اصطلاح « سایه خواب » و یا « سایه خشک » شوند .
خشکانیدن چوب در هوای آزاد و خشک و با روش صحیح معمولاً یک تا سه ماه وقت می گیرد . پس از این مدت چوب باید در حدود 12 تا 15 درصد رطوبت داشته باشد اما هرگز نباید این میزان به 20 درصد برسد ، همان طور که گفته شد چوب مورد استفاده در ساختن ساز باید به روش طبیعی ( و نه روش کارخانه ای و مصنوعی ) سال ها بماند تا رطوبت آن به میزان نیم تا یک درصد برسد و نه بیشتر در غیر این صورت امکان پیچیدن ولا آوردن چوب بعد از خشک شدن کامل آن زیاد است .
البته گاهی برای عمل آوردن چوب جهت ساختن دف و سازهای دیگر بعضی اعمال شیمیایی بر روی آن انجام می گیرد که در مهیا نمودن آن به گونه دلخواه سازنده نقش مهم و اساسی را دارا است .
برش مناسب چوب دف نیز از متد خاصی پیروی می کند و شرط مهم وصل کردن دو انتهای کمانه این است که دو سر چوب در هم نرود بلکه به طور « فارسی بر » مماس بر یکدیگر قرار گیرند . هم چنین چوب کمانه پس از ساخت باید مستحکم به دور از هر گونه ترک و یا خُلل و فرجی باشد و پیش از پوست انداختن روی آن باید ، دیواره ی بیرونی را به وسیله ی سمباده ی نرم کاملاً صاف و تمیز نمود .
برروی لبه ی پشتی کمانه یک فرورفتگی در چوب وجود دارد که محل قرارگیری انگشت شست دست چپ می باشد . این محل را اصطلاحاً « شستی » می گویند شستی اغلب به صورت یک منحنی کوچک دیده می شود .
انواع کمانه :
الف ) یک کمه :
این نوع کمانه از یک لایه چوب به قطر 1 سانتیمتر تشکیل شده است که ابتدا و انتهای آن به روش خاصی به یکدیگر متصل می گردند . این روش در ساختن کمانه نظر به فنی بودن ساخت و دقت فراوانی که در اجرای آن مبذول می شود ، احتمال درآوردن ( کج شدن ) چوب را به مقدار زیاد و قابل توجه ای کاهش می دهد . از نقطه نظر اجرایی نیز دف ساخته شده با این نوع کمانه ، بسیار خوش دست تر و سبک تر از نوع « دو کلمه » آن می باشد .
ب ) دو کمه :
در ساخت این نوع کمانه از چوب بلندی به قطر 5/0 سانتیمتر استفاده می گردد که به صورت دو لایه به روی خود پرس می شود تا در اثر فشار پوست ، کمانه کج نشود .

[شهاب قاسمی]

2- پوست :
همان طور که بشر اولیه بعد از سازمان یافتن و تشکیل قبایل ، طبل ابتدا با ضربه زدن وسیله ای به تنه ی درختی تو خالی کشف نمود ، در صدد بر آمد که به دلیل شاخص های کیفی و کمّی از پوست در این مسیر سود جوید .
در این بحث دقیقاً آن قسمتی از ساز ، مورد نظر ما را تشکیل می دهد که بر اثر ضربات وارده از انگشتان دو دست بر سطح آن ، صداهای مختلفی از آن به گوش می رسد .
پوست بر اساس متد خاصی بر روی کمانه کشیده می شود و از پشت به وسیله ی گل میخ های کوچکی مهار می گردد .
واضح است که در سازمان های ضربی به مانند دف انتخاب پوست از اهمیت زیادی برخوردار است و باید توجه داشت که بهترین پوست ها را برای این کار انتخاب نمود . در دف از پوست حیوانات مختلف مانند آهو ، بز ، میش ، بز کوهی و ماهی استفاده می گردد و اما به حکم تجربه ، پوست کهنه ی بز و میش نسبت به دیگر پوست ها از کیفیت صوتی مطلوب و مناسب تری برخوردارند . در پوست های سیاه و کهنه یک خط باریک سیاه را در وسط پوست مشاهده می کنیم . که این علامت خود اصالت پوست های سیاه بز را می رساند . لازم به ذکر این که پوست گوسفند ضخیم تر و روشن تر از پوست بز می باشد . و همین خط تیره را هم در وسط دارد . پوست مورد استفاده در دف در حدود 1 الی 2 میلیمتر است .
سازندگان دف و هم چنین تعمیر کاران آلات موسیقی را عقیده بر این است که پوست با کیفیت مناسب برای دف ، باید مجموعه ی خصوصیات ذیل را دارا باشد :
الف ) پوستی که برروی دف انداخته می شود حتماً کهنه و مانده باشد . علامت کهنگی پوست این است که اگر قسمتی از آن را کمی تر کنیم هیچ بوی خاصی ندهد ، چرا که اگر کهنه نباشد به محض رسیدن رطوبت به آن ، بوی نامطبوعی از آن به مشام می رسد .
ب ) ضخامت پوست مورد نظر باید در تمامی نقاط آن کاملاً همسان و یکنواخت باشد و به تعبیری دیگر قسمت هایی از آن نازک و قسمتهایی ضخیم نباشد چرا که عدم رعایت این مهم در هنگام نوازندگی ناهنجاری های صوتی را بر خواهد داشت .
پ ) رنگ پوست نیز باید یکنواخت و یکسان باشد یعنی به اصطلاح اهل فن « تگرگی » نباشد . ( که منظور همان دانه دانه نبودن پوست است )
ت ) نکته ای که از همه مهمتر است این است که پوست ساز « خام کن » باشد . پوست خام کن پوستی است که زائده ها ( موها و چربی ها ) به طریقه ی سنتی از روی آن زدوده شده باشند . دراین روش در وهلۀ اول پوست تهیه شده را در آب سرد خیس می نمائیم . اگر پوست دباغی شده و تمیز بود که دیگر احتیاجی به پاک نمودن زائده آن نخواهیم داشت ولی اگر پوست کاملاً تمیز بود و دارای قدری چربی و مو بود باید آن را روی کمانه انداخت و بعد از خشک شدن روی کمانه آن را با احتیاط با یک قطعه شیشه یا تیغ ( به صورت اریب و خمیده ) تمیز کرد . در تابستان پوست را باید به مدت کمتری نسبت به زمستان در آب نگه داشت ، زیرا اگر از حد معمول بیشتر در آب بماند ، بوی تعفن گرفته و قابل استفاده نخواهد بود . بعضی سازندگان ، پوست دباغی شده خیس را برای انداختن روی کمانه در حوله ای لوله می کنند تا نسبتاً خشک شود و فقط رطوبت آن باقی بماند . اگر دراین حالت پوست کمی ضخیم و غیر قابل انعطاف بود آن را بلافاصله در یک بسته ی نازک از نایلون کیسه ای که منفذی نداشته باشد ، گذاشته و به مدت 30 دقیقه نگه می دارند و بعد از مدت یاد شده پوست را که کماده شده و حالتی شبیه حالت دنبه را پیدا کرده است ، بر روی کمانه می اندازند ، ولی اگر پوست از ابتدا نازک و قابل انعطاف بود بعد از لوله کردن در حوله آن را بوسیلۀ قیچی یا تیغ جدا می سازند . باید افزود بعضی از کسانی که به طور حرفه ای کارشان ساختن دف می باشد ، برای آنکه بازدهی بیشتری داشته باشند ، به جای اینکه پوست را در داخل آب بگذارند تا به مرور موهای زائد و یا به اصطلاح پشم و پیله ی آن بریزد ، پوست را در درون آهک یا مواد شیمیایی می گذارند . البته استفاده از این روش از سرعت عمل به سزایی نسبت به گذاشتن پوست در داخل آب برخوردار است ، اما در عمل چربی پوست بوسیله ی اثرات آهک و مواد شیمیایی از بین می رود و به اصطلاح اهل فن مغز پوست می سوزد . روشن است که چنین پوستی علاوه بر اینکه صدای صاف و طنین دلخواه پوست خام کن را ندارد ، از عمر کمتری نیز برخوردار است . نکته ی قابل ذکر این که کمانه ی پوست انداخته به هیچ عنوان نباید در مقابل حرارت ( حتی قرار دادن در آفتاب ) خشک گردد .

در خصوص مسائل مرتبط با نگهداری پوست ، شایسته است که هنرجویان نکات ذیل را رعایت کنند :
الف ) اگر پوست دف در اثر تماس با هوای گرم و یا خشک ، زیادتر از حد معمول کشیده شده ، باید حتی الامکان از آب زدن به آن خودداری نمود چرا که آب زدن به پوست اگر چه دف را به طور موقت خوش صدا می سازد ولی در دراز مدت باعث « کر شدن » پوست می گردد . در صورت برخورد با این مسأله باید دف را به حالت وارونه بر روی زمین صاف و یا موزائیک گذاشت تا پوست مورد نظر ، خود به خود رطوبت زمین را جذب نماید .
ب ) برای گرم کردن پوست نباید آن را مستقیماً در معرض گرمای آتش قرار داد ، زیرا که در صورت انجام این عمل مغز پوست خشک می گردد و چربی آن از بین می رود . برای این منظور بهترین راه ، استفاده از « تشک برقی » می باشد .
پ ) به نوازندگان توصیه می شود که در طول سال ، در هر فصل از دفی جداگانه و مشخص استفاده کنند . به این معنا که فی المثل در فصل زمستان که هوا مرطوب است از دفی استفاده کنند که در مقایسه با دف تابستانه ، پوستش کشیدگی بیشتری داشته باشد و به اصطلاح ، صوتی زیرتر داشته باشد . زمانی که این پوست در ایام زمستان با رطوبت هوا مواجه شود کیفیت صوتی آن به صورت مطلوب و مناسب درخواهد آمد . انجام این عمل این فایده را در بر خواهد داشت که دف نواز در اجراهای فصول مختلف سال ، دچار مشکل عمده ای از بابت صدای ساز نمی گردد .
ت ) از نازک کردن پوست بوسیله ی سمباده و یا هر وسیله ی دیگری باید خودداری شود .
ث ) با مشاهده ی کوچکترین سوراخی در پوست باید از نوازندگی با آن پرهیز ، و آن سوراخ را از داخل بوسیله ی پوست مخصوص تار که از سریشم آغشته شده ، ترمیم نمود .
ج ) هنگام تعویض پوست باید ابتدا آن را کاملاً خیس کرد تا احتیاجی به کندن و تراشیدن نباشد .
چ ) نواختن دف با دست چرب ، کثیف و عرقدار به پوست آن لطمه می زند .
ح ) برای جلوگیری از چرک شدن ، نم کشیدن و یا حرارت دیدن پوست بهتر است دف را داخل محفظه ای که در درون آن از پشم یا کرک پوشیده شده باشد ، قرار داد . دف می بایست در داخل محفظه چنان قالب گیری شده باشد که هیچ نکاتی نخورد والا پوست و کمانه ی آن آسیب خواهد دید . البته برای این منظور از جلد چرمی نیز می توان استفاده ی مطلوب کرد .

[شهاب قاسمی]

3- گُل میخ :
برای نگهداشتن پوست برروی کمانه ، در مقطع پشتی کمانه ، پونزهایی از جنس برنج ، مس و یا آهن ، کوبیده می شوند که اصطلاحاً « گل میخ » گفته می شوند و به اندازه های مختلف موجودند . گل میخ ها باید به طور پیوسته در محل مقطع کمانه ( وگاهی حتی روی آن ) کوبیده شوند .

[شهاب قاسمی]

.
4- قلاب :
قلاب هایی از جنس آهن و مس در دیواره ی داخلی کمانه نصب می شوند که محل اتصال حلقه ها می باشند . فاصله ی هر قلاب از پوست حدود 5/3 سانتیمتر و از قلاب مجاور حدود 3 سانتیمتر می باشد .

[شهاب قاسمی]

5- حلقه :
حلقه هایی از جنس برنج ، مس و بعضاً آهن که به قلاب های جداره نصب می گردند . در هر قلاب چهار حلقه آویزان است که حلقه های اول و دوم از بالا به صورت تک و دو حلقه ی بعدی به صورت جفت به حلقه ی دوم متصل هستند . قطر حلقه ی مناسب برای دف 2 سانتیمتر می باشد . دراصطلاح محلی کردستان به حلقه « زنجیر » می گویند و از آن برای ایجاد صداهای تریل مانند استفاده می شود .

[شهاب قاسمی]

.
6- تسمه ی چرمی :
گاهی برای سهولت نوازندگی درداخل کمانه تسمه ای چرمی تعبیه می گردد که به دور مچ دست چپ پیچیده می شود و بدین ترتیب تسلط بیشتری را برای نوازنده فراهم می سازد . در مجالس ذکر و سماع در خانقاهها که نوازندگان دف گاهی مدت طولانی به اجرای برنامه می پردازند وجود تسمه ی چرمی برای جلوگیری از خستگی مچ ، مفید می نماید .

[مایا]

خشک چوبی خشک سیمی خشک پوست
از کجا می اید این اوای دوست